Jólaplöntur og skraut: Eru þær hættulegar gæludýrinu þínu?

Jólin eru tími ljóss og fegurðar. Við skreytum heimili okkar með lifandi plöntum, glitrandi skrauti og ilmandi greinum til að kalla fram hátíðarandann. Fyrir okkur mannfólkið er þetta augnayndi, en fyrir forvitna hunda og ketti getur stofan breyst í varasaman leikvöll.

Hjá Dýrkó fáum við oft spurningar í desember um hvaða plöntur séu öruggar og hverjar beri að varast. Það er mikilvægt að muna að þótt sumar plöntur séu aðeins mildilega ertandi, geta aðrar verið lífshættulegar. Í þessari grein förum við yfir helstu hætturnar, eyðum nokkrum mýtum og gefum þér ráð til að halda jólunum öruggum.

1. Yfirlit: Ekki allar plöntur eru eins

Það er algengur misskilningur að allar jólaplöntur séu stórhættulegar. Sannleikurinn er sá að eiturhrifin eru á mjög breiðum skala.

• Vægar: Valda smá slefi eða magapínu (t.d. Jólastjarna).
• Miðlungs: Valda uppköstum, niðurgangi og vanlíðan (t.d. Kristþyrnir/Hollí).
• Alvarlegar: Geta valdið nýrnabilun, hjartatruflunum eða dauða (t.d. Liljur, Riddarastjarna).

Það er mikilvægt að vita muninn svo þú vitir hvenær þarf að þrífa upp slef og hvenær þarf að bruna upp á dýralæknastofu.

2. Jólastjarnan: Mýta eða raunveruleg hætta?

Við byrjum á frægustu jólaplöntunni: Jólastjörnunni (Poinsettia).
Í áratugi hefur því verið haldið fram að jólastjarnan sé banvæn gæludýrum. Góðu fréttirnar eru þær að þetta er að mestu leyti mýta.

Jólastjarnan er vissulega ertandi, en hún er sjaldnast lífshættuleg. Blöðin innihalda hvítan mjólkursafa sem er mildilega eitraður.

• Ef dýrið borðar hana: Líklega fær það sviða í munninn, slefar mikið og gæti ælt. Í mjög sjaldgæfum tilfellum sést niðurgangur.
• Viðbrögð: Oftast dugar að gefa dýrinu vatn og fylgjast með því. Þótt við mælum ekki með að leyfa dýrum að naga hana, þá þarftu sjaldnast að örvænta.

3. Raunverulegu hætturnar: Mistilteinn, Hollí og Riddarastjarna

Hér komum við að plöntum sem ber að taka alvarlega. Þessar eru algengar á íslenskum heimilum og valda mun meiri usla en jólastjarnan.

Mistilteinn (Mistletoe):
Þessi rómantíska planta er enginn koss á kinn fyrir dýrin okkar.

• Hættan: Mistilteinn (sérstaklega berin) inniheldur eiturefni sem geta valdið alvarlegum meltingartruflunum. Í miklu magni getur plantan haft áhrif á hjarta- og æðakerfið, valdið lágum blóðþrýstingi og jafnvel öndunarerfiðleikum.
• Ráð: Hengdu mistilteininn hátt upp í dyragætt þar sem enginn ferfætlingur nær til, eða notaðu gervimistiltein.

Kristþyrnir / Hollí (Holly):
Með sín hvössu blöð og rauðu ber er þessi planta táknmynd jólanna.

• Hættan: Eiturefnin eru fyrst og fremst í berjunum, en blöðin geta líka verið hættuleg. Vegna þess hve hvöss blöðin eru, geta þau valdið sárum í munni og vélinda. Inntaka á berjum veldur oft miklum uppköstum, niðurgangi og slappleika.

Riddarastjarna (Amaryllis):
Þessi er gríðarlega vinsæl á Íslandi og prýðir marga glugga í desember.

• Hættan: Riddarastjarna er mjög eitruð, sérstaklega laukurinn sjálfur.
• Einkenni: Hún inniheldur efnið lycorine sem veldur miklum kviðverkjum, slefi, lystarleysi og skjálfta. Ef hundur eða köttur nagar laukinn getur það leitt til alvarlegra veikinda, lækkunar á blóðþrýstingi og öndunarbælingar.

4. Dauðans alvara: Ýviður og Liljur

Sumar plöntur ættu alls ekki að vera inni á heimilum þar sem gæludýr búa, eða vera geymdar þar sem alls engin hætta er á að dýrin nái til.

Ýviður (Yew):
Stundum notaður í kransa og skreytingar.

• Hættan: Allir hlutar plöntunnar (nema rauði hjúpur bersins, en fræið inni í því er eitrað) eru stórhættulegir. Ýviður hefur bein áhrif á hjartað og getur valdið hjartastoppi mjög hratt. Þetta er ein hættulegasta plantan sem til er.

Liljur (True Lilies):
Þótt þær séu ekki hefðbundnar „jólaplöntur“ eru þær oft í veglegum blómavöndum sem fólk fær að gjöf.

• Hættan fyrir ketti: Liljur (t.d. Easter Lily, Tiger Lily) eru banvænar köttum. Aðeins smá frjókorn á feldinn (sem kötturinn sleikir svo af sér) eða eitt blað getur valdið bráðri og óafturkræfri nýrnabilun á innan við 3 sólarhringum.
• Ráð Dýrkó: Ef þú átt kött, afþakkaðu blómvendi með liljum eða gefðu þær áfram strax. Áhættan er of mikil.

5. Hvernig veit ég hvort dýrið hefur fengið eitrun?

Dýrin geta ekki sagt okkur að þeim líði illa, svo við þurfum að lesa í hegðunina.
Algeng einkenni plöntueitrunar eru:

• Melting: Uppköst (stundum með plöntuhlutum), niðurgangur, mikil munnvatnsframleiðsla (slef).
• Hegðun: Dýrið verður slappt, vill ekki borða, felur sig.
• Líkamlegt: Húðerting í kringum munn, rauð augu, eða klór.

6. Hvar leynast hætturnar?

Oft gleymum við því augljósa.

• Lág borð: Sófaborð eru í fullkominn hæð fyrir hunda.
• Lauf á gólfi: Þótt plantan sé uppi í hillu, falla visin laufblöð og ber oft á gólfið þar sem forvitnir hvolpar eða kettir finna þau.
• Í heimsóknum: Mundu að þótt þitt heimili sé „pet-proof“, þá er heimili ömmu og afa það kannski ekki. Hafðu augun hjá þér í jólaboðum.

7. Jólaskrautið – Ekki gleyma því!

Plöntur eru ekki eina hættan. Skrautið sjálft getur valdið miklum usla.

• Glimmerþræðir (Tinsel): Þetta er líklega stærsta hættan fyrir ketti. Kettir elska að leika við og tyggja þessa glitrandi þræði. Ef þeir gleypa þá, geta þræðirnir flækst í þörmunum og skorið þá sundur (linear foreign body). Þetta krefst bráðaaðgerðar.
  • Ráð: Slepptu glimmerþráðum alveg ef þú átt kött.
• Glerkúlur: Ef þær brotna geta þær skorið þófa og munn.
• Trölladeig (Salt dough): Heimagerð jólaskraut úr trölladeigi inniheldur gríðarlegt magn af salti. Ef hundur borðar það getur hann fengið alvarlega salteitrun sem hefur áhrif á heilann.

8. Skreytt með öryggi (Staðsetning)

Þú þarft ekki að banna öll jól. Snilldin liggur í staðsetningu.

• Hæðin skiptir máli: Geymdu eitraðar plöntur og brothætt skraut efst í hillum eða á lokuðum svæðum.
• Neðsti hluti trésins: Notaðu óbrjótanlegt plastskraut neðst á jólatrénu þar sem dýrin ná til (eða skottin slást í).
• Girðingar: Notaðu barnaöryggishlið til að stúka af herbergi með viðkvæmu skrauti þegar þú ert ekki heima.

9. Fyrstu viðbrögð við slysi

Ef þú kemur að dýrinu þínu að gæða sér á plöntu eða skrauti:

1. Stöðvaðu: Taktu plöntuna strax af dýrinu.
2. Skoðaðu: Reyndu að sjá hversu mikið var borðað.
3. Taktu sýnishorn: Ef þú þarft að fara til dýralæknis, taktu plöntuna (eða mynd af henni) með þér. Það hjálpar okkur að greina vandann.
4. Hringdu: Hafðu samband við Dýrkó eða neyðarvakt dýralækna strax. Ekki bíða eftir að dýrið verði veikara.

10. Öruggir valkostir

Það eru til fullt af fallegum og öruggum valkostum!

• Gerviplöntur: Í dag fást mjög raunverulegar gerviplöntur af bæði jólastjörnum og greni. Þær eru 100% öruggar og endast árum saman.
• Öruggar lifandi plöntur: Jólakaktus (Christmas Cactus) og orkídeur eru almennt öruggar fyrir gæludýr (þótt inntaka geti alltaf valdið smá ónotum, eru þær ekki eitraðar).
• Skraut: Notaðu tau-, tré- eða plastskraut í stað glers og glimmers.

Niðurlag

Jólin eiga að vera tími gleði og hugarróar. Með því að velja réttu plönturnar og staðsetja skrautið skynsamlega, getur þú notið hátíðanna vitandi að besti vinurinn er öruggur.

Við hjá Dýrkó erum hér til að styðja við bakið á þér. Ef þú ert óviss um plöntu eða hefur áhyggjur af litla vininum, ekki hika við að heyra í okkur.

Gleðileg og örugg jól!